इलाम।इलामको सन्दकपुर गाउँपालिका पूर्वी नेपालको अद्वितीय प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जैविक विविधताले भरिएको क्षेत्रका रूपमा पछिल्ला वर्षहरूमा पर्यटनको नयाँ केन्द्र बन्दै गएको छ। यही सम्भावनालाई उजागर गर्दै यहाँ तेस्रो ‘रेडपाण्डा महोत्सव’ आयोजना गरिएको छ, जसले रेड पाण्डा जस्तो विश्वमै दुर्लभ वन्यजन्तुको संरक्षणसँगै स्थानीय पर्यटन व्यवसाय, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक पहिचानलाई एकैसाथ अघि बढाउने प्रयास गरेको छ। समुद्री सतहदेखि उच्च हिमाली भू–भागसम्म फैलिएको सन्दकपुर क्षेत्रमा एउटै स्थानबाट हिमाली शृङ्खलाको मनोरम दृश्यदेखि हरियाली वन, सिमसार क्षेत्र र जैविक विविधताको अनुभव लिन सकिन्छ। कालपोखरी आसपासको क्षेत्रबाट सगरमाथासहित थुप्रै हिमशृङ्खला अवलोकन गर्न सकिने भएकाले यो क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिले अनुपम गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। रेड पाण्डा जस्तो विश्वमै दुर्लभ र संकटग्रस्त वन्यजन्तुलाई आधार बनाएर सुरु गरिएको यो पहलले अहिले सन्दकपुरलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन नक्सामा स्थापित गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।तेस्रो ‘रेडपाण्डा महोत्सव’ चैत २० गतेदेखि २३ गतेसम्म सन्दकपुर गाउँपालिका–४ कालपोखरी क्षेत्रमा सञ्चालन भइरहेको छ। सन्दकपुर गाउँपालिकाको आयोजनामा भइरहेको महोत्सवलाई नेपाल पर्यटन बोर्ड, कोशी प्रदेश सरकार (पर्यटन कार्यालय, काकडभिट्टा/झापा), रेड पाण्डा नेटवर्क, केचना–कञ्चनजङ्घा पर्यटन विकास समिति, पद्मसम्भव शेर्पा समाज, पद्मसम्भव सामुदायिक वन, संरक्षण तथा पर्यटनका लागि संस्था , सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ नेपाल तथा माउन्टेन सोसाइटी फर पिस, डेभलपमेन्ट एन्ड प्रोसपेरिटी लगायत संस्थाहरूको सहकार्य तथा प्रवर्द्धन रहेको छ।

पूर्वी पहाडको काखमा अवस्थित सन्दकपुर क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिले अनुपम छ। समुद्री सतहदेखि उच्च हिमाली क्षेत्रसम्मको भौगोलिक विविधता यहाँ स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। एउटै यात्रामा घना जंगल, हरियाली पहाड, सिमसार क्षेत्र, हिमाली दृश्य र जैविक विविधताको अनुभव लिन सकिने दुर्लभ गन्तव्यका रूपमा सन्दकपुर चिनिन्छ। कालपोखरी, माईपोखरी, ढापपोखरी जस्ता सिमसार क्षेत्रहरूले यहाँको पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् भने तिनले पर्यटन आकर्षण पनि थपेका छन्। विशेषगरी कालपोखरी क्षेत्रबाट देखिने हिमाली शृङ्खलाको दृश्यले पर्यटकलाई मन्त्रमुग्ध बनाउने गरेको छ। सगरमाथासहित ६० भन्दा बढी हिमशृङ्खलाको दृश्य एउटै बिन्दुबाट अवलोकन गर्न सकिने सम्भावनाले सन्दकपुरलाई नेपालको उत्कृष्ट भ्यू–प्वाइन्टमध्ये एक बनाएको छ।

यस क्षेत्रको पर्यटन विकासमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार बनेको छ—४३ किलोमिटर लामो पदमार्ग। माईपोखरीदेखि सुरु भई ढापपोखरी हुँदै जौबारीसम्म फैलिएको यो पदमार्गले पर्यटकलाई केवल यात्रा मात्र नभई अनुभव प्रदान गर्छ। करिब ११ करोड रुपैयाँको लागतमा निर्माण गरिएको यस पदमार्गमा १५ भन्दा बढी पर्यटकीय गन्तव्यहरू समेटिएका छन्। पदमार्गको अवधारणा नै ‘इको–ट्रेल’का रूपमा विकास गरिएको छ, जसले वातावरणमैत्री पर्यटनलाई प्राथमिकता दिन्छ। यहाँ पैदल यात्रा गर्ने पर्यटकले स्थानीय वनस्पति, वन्यजन्तु, चराचुरुङ्गी, सिमसार क्षेत्र र हिमाली दृश्यलाई नजिकबाट अनुभव गर्न सक्छन्। पदमार्गसँगै विकसित भएका होमस्टे, स्थानीय गाइड सेवा, अर्गानिक खानपान र हस्तकला व्यवसायले स्थानीयलाई रोजगारीको अवसर सिर्जना गरेको छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षले सन्दकपुरलाई अझै समृद्ध बनाएको छ। यहाँ विभिन्न आदिवासी जनजातिको बसोबास रहेको छ, जसले आफ्नो मौलिक भाषा, संस्कृति, भेषभूषा र जीवनशैलीलाई जोगाउँदै आएका छन्। महोत्सवका क्रममा प्रस्तुत गरिने सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाचगान, परम्परागत खानाका परिकार र स्थानीय उत्पादनहरूको प्रदर्शनीले पर्यटकलाई स्थानीय समाजसँग प्रत्यक्ष जोड्ने काम गर्छ। यहाँ पाइने १८ प्रजातिका लालीगुराँस, विविध जातीय संस्कार र परम्पराले सन्दकपुरलाई केवल प्राकृतिक मात्र नभई सांस्कृतिक गन्तव्यका रूपमा पनि चिनाएको छ। सांस्कृतिक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाबीचको सन्तुलनले यस क्षेत्रलाई दिगो पर्यटन विकासका लागि उपयुक्त बनाएको छ।

वन्यजन्तु संरक्षणका दृष्टिले सन्दकपुर क्षेत्र अत्यन्त संवेदनशील र महत्वपूर्ण छ। रेडपाण्डा यहाँको प्रमुख आकर्षण भए पनि यस क्षेत्रको जैविक विविधता त्यसमा सीमित छैन। मुनाल, काँडे भ्याकुर, ठकठके जस्ता दुर्लभ चराचुरुङ्गी, विभिन्न साना स्तनधारी जीव र वनस्पतिहरू यहाँ पाइन्छन्। माबु दोबाटे, जौबारी, हाँगेथाम, टप्पु, माईजोगमाई लगायतका २६ सामुदायिक वन क्षेत्रमा रेडपाण्डाको बासस्थान रहेको छ। रेडपाण्डा मुख्यतः बाँसमा निर्भर रहने जीव भएकाले यसको वासस्थान संरक्षणमा बाँसको उपलब्धता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। तर पछिल्लो समय वन विनाश, अवैध चोरी–निकासी, जलवायु परिवर्तन र मानव हस्तक्षेपका कारण रेडपाण्डाको अस्तित्व संकटमा परेको छ। यही चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्दै महोत्सवमार्फत संरक्षण र पर्यटनलाई एकीकृत गर्ने प्रयास गरिएको छ।

उद्घाटन कार्यक्रममा बोल्दै कोशी प्रदेशका पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्री भीम पराजुलीले रेडपाण्डा संरक्षणका लागि तीनै तहका सरकारबीच समन्वय अपरिहार्य रहेको स्पष्ट पारे। उनले रेडपाण्डाको चोरी–निकासी रोक्न विशेष रणनीति आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै यसको वासस्थान र आहार—विशेषगरी बाँस—को संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने बताए। “रेडपाण्डा जहाँ पाइन्छ, त्यहाँको पारिस्थितिक प्रणाली नै जोगाउनुपर्छ, त्यसका लागि स्थानीय समुदाय, प्रदेश र केन्द्र सरकारबीच सहकार्य आवश्यक छ,” उनले भने। उनका अनुसार प्रदेश सरकारले रेडपाण्डाको संख्या वृद्धि गर्न बजेटसमेत विनियोजन गरिसकेको छ र दीर्घकालीन संरक्षणका लागि नीति निर्माणमा जोड दिइएको छ।

पर्यटन व्यवसायका दृष्टिले सन्दकपुरको सम्भावना तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा आन्तरिकसँगै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूको आगमन उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। विशेषगरी भारतको पश्चिम बंगाल, सिक्किम लगायत क्षेत्रबाट आउने पर्यटकले यहाँको पर्यटन उद्योगलाई गति दिएका छन्। गत वर्ष करिब ७ हजार पर्यटकले सन्दकपुर भ्रमण गरेको तथ्याङ्कले यसको लोकप्रियता झल्काउँछ। स्थानीय स्तरमा होमस्टे सञ्चालन, होटल व्यवसाय, गाइड सेवा, यातायात, स्थानीय उत्पादन बिक्री जस्ता गतिविधिहरू बढ्दै गएका छन्, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाएको छ। पर्यटनसँग जोडिएको रोजगारीले युवाहरूलाई गाउँमै बस्ने र काम गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ।

तर, चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। दिगो पर्यटन विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार, वातावरणीय सन्तुलन, फोहोर व्यवस्थापन, जलवायु परिवर्तनको प्रभाव, वन्यजन्तुको संरक्षण र स्थानीय समुदायको सहभागिता जस्ता विषयहरूमा अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। पर्यटकको बढ्दो चापले प्राकृतिक स्रोतमा दबाब सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले सन्तुलित व्यवस्थापन आवश्यक छ। साथै, संरक्षणलाई केवल कानुनी दायरामा सीमित नराखी स्थानीय समुदायलाई आर्थिक रूपमा लाभान्वित गराउने नीति आवश्यक देखिन्छ। जबसम्म संरक्षणबाट प्रत्यक्ष लाभ देखिँदैन, तबसम्म स्थानीय स्तरमा यसको प्रभावकारिता सीमित रहन सक्छ।

महोत्सवले यी सबै पक्षलाई जोड्दै एकीकृत विकासको मोडल प्रस्तुत गरेको छ। दैनिक पदयात्रा, स्थानीय गाइडको सहभागिता, सांस्कृतिक कार्यक्रम, स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन र संरक्षणसम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रमले यसलाई बहुआयामिक बनाएको छ। महोत्सवले पर्यटकलाई केवल घुमघामको अवसर मात्र होइन, प्रकृति, संस्कृति र संरक्षणको सम्बन्ध बुझ्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। यसले स्थानीय समुदायमा संरक्षणप्रति स्वामित्वको भावना विकास गर्न मद्दत गरेको छ।

दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा सन्दकपुर क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको इको–टुरिज्म हबका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना प्रबल देखिन्छ। यसको लागि सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, स्थानीय समुदाय र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ। नेपाल पर्यटन बोर्ड, विभिन्न संरक्षणसम्बन्धी संस्थाहरू र स्थानीय सरकारबीचको सहकार्यले यस क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ।

सन्दकपुरको रेडपाण्डा महोत्सव प्रकृति, संस्कृति, पर्यटन र अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्धलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउने प्रयासको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यसले केवल इलाम मात्र होइन, समग्र नेपालको पर्यटन र संरक्षण अभियानलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने सम्भावना बोकेको छ। यदि दिगो विकासका सिद्धान्तहरूलाई आत्मसात गर्दै अघि बढ्न सकियो भने, सन्दकपुरले विश्वस्तरमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सक्नेछ र रेडपाण्डा जस्तो दुर्लभ जीवको संरक्षणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछ।